1. दालचिनी रक्तशर्करास्तरं न्यूनयति शक्तिशालि प्रतिमधुमेह प्रभावः च अस्ति

दालचिनी लोकप्रियः मसालः अस्ति, सर्वेषु प्रकारेषु पाकविधिषु च उपलभ्यते।

तस्मिन् सिनामाल्डिहाइड् नामकं यौगिकं अस्ति, यः दालचिन्याः औषधगुणानां कारणम्।1).

दालचिनी शक्तिशाली प्रतिजैविकक्रियाशीलता वहति, शोथं प्रतिरोधयति च रक्ते कोलेस्ट्रोल् ट्राइग्लिसराइड्स् च न्यूनयितुं प्रदर्शिता। 

किन्तु यत्र दालचिनी  सत्यम् दीप्तिमन्ती तत्र तस्य रक्तशर्करास्तरे प्रभावेषु अस्ति।

दालचिनी रक्तशर्करां न्यूनयितुं बहूनि उपायान् वहति, यथा पाचननलिकायां  कार्बोहाइड्रेट्स् विघटनं मन्दीकर्तुं च इन्सुलिनसंवेदनशीलतां च सुधारयितुं।

अध्ययनानि दर्शयन्ति यत् दालचिनी मधुमेहिणां मध्ये उपवासरक्तशर्करां १०-२९% पर्यन्तं न्यूनयितुं शक्नोति, यत् महत्त्वपूर्णं परिमाणम्। 

प्रभावशाली मात्रा सामान्यतः प्रतिदिनं ०.५-२ चमसाः दालचिनी अथवा १-६ ग्रामाः।

.

निष्कर्षः:दालचिनी अनेकेषु स्वास्थ्यलाभेषु अस्ति, विशेषतः रक्तशर्करास्तरस्य न्यूनतायै प्रभावी।

2. साल्वेरे मस्तिष्ककार्यं स्मृतिं च सुधारयितुं शक्नोति

साल्वेरे नाम लाटिनभाषायाः शब्दात्  Salvere, यः अर्थः "रक्षitum्" इति।

मध्ययुगेषु तस्य चिकित्सात्मकगुणानां महती ख्यातिः आसीत्, प्लेग् रोगस्य निरोधने अपि उपयोगः जातः।

अद्यतनं अनुसन्धानं सूचयति यत् साल्वेरे विशेषतः अल्झाइमर रोगिणां मध्ये मस्तिष्ककार्यं स्मृतिं च सुधारयितुं शक्नोति।

अल्झाइमर रोगे मस्तिष्के रासायनिकसंदेशकस्य एसिटाइलकोलाइनस्य स्तरस्य पतनं सह अस्ति। साल्वेरे एसिटाइलकोलाइनस्य विघटनं निरोधयति 

चत्वारिमासपर्यन्ते ४२ मन्दमध्यम अल्झाइमर रोगिणां मध्ये कृतस्मिन् अध्ययनं साल्वेरे अर्कः मस्तिष्ककार्ये महत्त्वपूर्णं सुधारं प्रदर्शितवान् 

अन्याः अध्ययनाः अपि दर्शयन्ति यत् साल्वेरे स्वस्थेषु युवासु च वृद्धेषु च स्मृतिकार्यं सुधारयितुं शक्नोति 

निष्कर्षः:साल्वेरे अर्कः मस्तिष्कस्मृति च कार्यं विशेषतः अल्झाइमर रोगिणां मध्ये सुधारयितुं आशास्पदं प्रमाणं अस्ति।

पुदीना दीर्घकालीनं जनपदचिकित्सायां सुगन्धोपचारे च उपयोगः अस्ति।

यथा बहुषु औषधेषु, तैलयुक्तः अङ्गः एव स्वास्थ्यलाभानां कारणं योजयति।

अनेकाः अध्ययनाः प्रदर्शयन्ति यत् पुदीना तैलं IBS रोगे वेदनानियन्त्रणं सुधारयितुं शक्नोति। 

एतत् कोलोनस्य मृदुमांसपेशीनां विश्रामेन कार्यं करोति इति दृश्यते, यत् मलत्यागे वेदनां शमयति। तदपि उदरस्य शोथं न्यूनयितुं साहाय्यं करोति, यः सामान्यः पाचनलक्षणः। 

किञ्चित् अध्ययनानि सन्ति यत् पुदीना सुगन्धोपचारे मतिभ्रंशं प्रतिरोधयितुं शक्नोति।

प्रसूत्यां १,१०० तः अधिकानां स्त्रीणां अध्ययनस्य मध्ये, पिप्पलीसुगन्धोपचारः ज्वरस्य महत्त्वपूर्णं न्यूनतां जनयत्। सः शल्यक्रियायाः अनन्तरं च सी-सेक्शन् जन्मानन्तरं च ज्वरस्य न्यूनतां कर्तुं प्रदर्शितः अस्ति। 

निष्कर्षः:पुदीनेषु स्वाभाविकं तैलं IBS रोगिणां वेदनानिवारणाय उपकारकं। तदपि सुगन्धोपचारे मतिभ्रंशनिवारणाय शक्तिमन्तः।

४. हरिद्रायाम् अस्ति कर्कुमिन्, यः प्रबलशोथनिरोधकगुणैः युक्तः पदार्थः।

हरिद्रा तु मसालः यः करीणां पीतवर्णं ददाति।

तस्मिन् चिकित्सासम्बन्धिनः बहवः यौगिकाः सन्ति, तेषां मध्ये प्रमुखः कर्कुमिन् अस्ति। 

कर्कुमिन् अत्यन्तं शक्तिशाली प्रतिऑक्सिडेंट् अस्ति, यः ऑक्सीडेटिव् क्षतिं प्रतिरोधयति तथा शरीरस्य स्वस्य प्रतिऑक्सिडेंट् एन्जाइम् वृद्धिं करोति।

एतत् महत्वपूर्णं यत् ऑक्सीडेटिव् क्षतिः वृद्ध्याः च बहूनां रोगाणां च प्रमुखं कारणं इति मन्यते।

कर्कुमिन् अपि प्रबलं शोथनिरोधकं अस्ति, यत् कतिपय शोथनिरोधकऔषधीनां प्रभावेन तुल्यते। 

दीर्घकालीनं न्यूनस्तरीयं शोथः पश्चिमदेशीयेषु दीर्घरोगेषु प्रमुखं कारणं भवति इति दृष्ट्वा, कर्कुमिनस्य विविधस्वास्थ्यलाभैः सम्बन्धः आश्चर्यकरः नास्ति।

अध्ययनेषु सूच्यते यत् एतत् मस्तिष्ककार्यं सुधारयितुं शक्नोति, अल्झाइमररोगं प्रतिवर्तयति, हृदयरोगकर्कटरोगयोः जोखिमं न्यूनयति, तथा च संधिवातं शमयति, इत्यादयः। 

अत्र लेखः अस्ति यः हरिद्राकर्कुमिनयोः अद्भुतस्वास्थ्यलाभानां विषये।

निष्कर्षः:अध्ययनेषु प्रदर्शितम् यत् हरिद्रायाः सक्रियद्रव्यं कर्कुमिन् इति, स्वास्थ्यस्य बहूनां पक्षाणां महत्त्वपूर्णं लाभं ददाति।

सामान्यतया तुलसीं वा थाईतुलसीं न सम्यक् अवगन्तव्यं, तुलसीः भारतदेशे पवित्रौषधः इति मन्यते।

अध्ययनेषु तुलसीः जीवाणूनां, खमीराणां, फफून्दीनां च वृद्धिं निरोधयितुं शक्नोति इति दृश्यते।

एका लघु अध्ययनं अपि दर्शयति यत् तुलसीः रक्ते किञ्चित् प्रतिरक्षा कोशिकाः वृद्धिं कृत्वा प्रतिरक्षा प्रणालीं वर्धयितुं शक्नोति। 

तुलसीः भोजनपूर्वं भोजनानन्तरं च रक्तशर्करास्तरं न्यूनयितुं, तथा च चिन्तां तथा चिन्तासम्बद्धं विषादं चिकित्सितुं सह सम्बद्धा अस्ति। 

किन्तु, एते अध्ययनाः अल्पाः आसन्, अतः अधिकं अनुसन्धानं आवश्यकं यावत् सिफारिशाः कर्तुं शक्यन्ते।

निष्कर्षः:तुलसीः प्रतिरक्षा कार्यं सुधारयति तथा जीवाणूनां, खमीराणां, फफून्दीनां च वृद्धिं निरोधयति इति दृश्यते।

कायेनमरीचिका एकः मरीचिप्रकारः अस्ति, यः तिक्तभोजनानां निर्माणे प्रयुज्यते।

तस्मिन् सक्रियघटकः कैप्साइसिनः इति नाम्ना विख्यातः, यः बहुषु अध्ययनषु भक्षणे रुचिं न्यूनयति तथा स्थूलदहनं वर्धयति। 

अतः, एषः बहुषु व्यावसायिकेषु स्थूलकर्षणपूरकषु सामान्यः घटकः अस्ति।

एका अध्ययनं दर्शयति यत् भोजनानां मध्ये १ ग्राम् रक्तमरीचिकां योजयित्वा भक्षणे रुचिः न्यूनता च स्थूलदहनं वृद्धिं च प्राप्तम्, ये मरीचिकां नियमितं न खादन्ति। 

किन्तु, मसालादिकं खादितुं अभ्यस्तेषु जनेषु तस्य प्रभावः न दृष्टः, यत् प्रभावेषु सहिष्णुतां सञ्जातुम् शक्यते इति सूच्यते।

किञ्चित् पशुवैज्ञानिकाः अध्ययनाः अपि कैप्साइसिनं फुफ्फुस्, यकृत्, प्रोस्टेट् च कर्कटरूपाणि निवारयितुं शक्नुवन्ति इति दर्शितवन्तः। 

निश्चितं, एतेषां कर्कटनिरोधकप्रभावानां मानवेषु प्रमाणं नास्ति, अतः एतत् सर्वं महती लवणकणेन सह गृह्यताम् लवणेन।

निष्कर्षः:कायेनमरीचिका नामकं पदार्थं कैप्साइसिनं इति समृद्धा अस्ति, यः भक्षणे रुचिं न्यूनयति तथा स्थूलदहनं वर्धयति। पशुवैज्ञानिकेषु अध्ययनषु अपि तस्य कर्कटनिरोधकशक्तिः दृष्टा।

७। अद्रकः ज्वरं चिकित्सितुम् अर्हति तथा शोथनिरोधकगुणाः अपि सन्ति।

अद्रकः बहुषु विकल्पचिकित्सारूपेषु लोकप्रियः मसालः अस्ति।

अध्ययनेषु निरन्तरं प्रदर्शितम् यत् १ ग्राम् अथवा तदधिकं अद्रकं ज्वरस्य सफलतया चिकित्सां कर्तुं शक्नोति।

एतत् प्रातःकालीनविकारात्, रसायनचिकित्सायाः च समुद्रविकारात् उत्पन्नं ज्वरं समाविष्टम् अस्ति।

अद्रकः अपि दृढं शोथनिरोधकगुणं धारयति, तथा च वेदनानियन्त्रणाय साहाय्यं करोति। 

कोलनकर्कटव्याधेः जोखिमयुक्तेषु विषयेषु एका अध्ययनं दर्शयति यत् प्रतिदिनं २ ग्राम् अद्रकस्य अर्कस्य सेवनं कोलनस्य शोथचिन्हान् एस्पिरिनस्य सदृशं न्यूनयति।

अन्ये अनुसन्धानेषु अद्रकस्य, दालचिनी, मस्तिक्, तिलतेलस्य मिश्रणं अस्थिसंधिशोथे वेदना च कठोरता च न्यूनयति। तद् एस्पिरिन् अथवा इबुप्रोफेन् उपचारस्य सदृशं प्रभावं आसीत्। 

निष्कर्षः:१ ग्राम् अद्रकः अनेकप्रकाराणां ज्वरस्य उपचाराय प्रभावी इति दृश्यते। सः अपि शोथनिरोधकः अस्ति, वेदनां च न्यूनयितुं साहाय्यं करोति।

८। मेथिका रक्तशर्करानियन्त्रणं सुधारयति।

मेथिका आयुर्वेदे सामान्यतया कामशक्तिं च पौरुषं च वृद्धिं कर्तुं प्रयुज्यते।

यद्यपि तस्य टेस्टोस्टेरोन् स्तरस्य प्रभावाः अनिर्णीताः सन्ति, तथापि मेथिका रक्तशर्करायाः विषयं लाभप्रदप्रभावाः अस्ति इति दृश्यते।

तस्मिन् ४-हाइड्रॉक्सीआइसोल्यूसिन् इति वनस्पतिकप्रोटीनः अस्ति, यः इन्सुलिन् नामकस्य हार्मोनस्य कार्यं सुधारयितुं शक्नोति। 

अनेकानि मानवअध्ययना: प्रतिदिनं कमपि १ ग्राम् मेथिकानिष्कर्षस्य रक्तशर्करास्तरस्य न्यूनतां विशेषतः मधुमेहिणां मध्ये दर्शितवन्तः।

निष्कर्षः:मेथिका इन्सुलिनस्य कार्यं सुधारयति, यस्मात् रक्तशर्करायाः स्तरः महत्त्वपूर्णं न्यूनतां प्राप्नोति।

९। रोस्मरि एलर्जी च नासिकासङ्कोचनं निरोधयितुं साहाय्यं करोति।

रोस्मरि मध्ये सक्रियद्रव्यं रोस्मारिनिक् अम्ल इति कथ्यते।

अयं पदार्थः एलर्जी प्रतिक्रियाः च नासिकासङ्कोचनं च निरोधयितुं सिद्धः।

२९ व्यक्तीनां अध्ययनं मध्ये, ५० च २०० मि.ग्रा. रोस्मारिनिक् अम्लस्य मात्राः एलर्जी लक्षणान् निरोधयितुं प्रदर्शिताः।

नासिकामलिने प्रतिरक्षा कोशिकाणां सङ्ख्या अपि न्यूनता प्राप्ता, सङ्कोचनस्य च न्यूनता जाताऽभवत्।

निष्कर्षः:रोस्मारिनिक् अम्लः शोथनिरोधकप्रभावाः यः एलर्जी लक्षणान् निरोधयति च नासिकासङ्कोचनं न्यूनयति।

१०। लशुनः रोगान् पराजयति च हृदयस्वास्थ्यं च सुधारयति।

प्राचीनइतिहासे लशुनस्य मुख्यं उपयोगं तस्य औषधगुणैः आसीत्। 

अद्य वयं जानामः यत् एतेषां स्वास्थ्यप्रभावानां बहु भागः अल्लिसिन् इति यौगिकेन जातः, यः अपि लशुनस्य विशेषगन्धस्य कारणं अस्ति।

लशुनस्य पूरकं रोगप्रतिरोधाय प्रसिद्धं अस्ति, सामान्यशीतलतासहितम्।

यदि त्वं बारम्बारं शीतलता अनुभवसि, तर्हि तव आहारं अधिकं लशुनं योजयितुम् अतिशयं साहाय्यकरं स्यात्।

हृदयस्वास्थ्यस्य लाभप्रदप्रभावेषु अपि विश्वसनीयं प्रमाणं अस्ति।

येषां कोलेस्ट्रोलः उच्चः तेषां कृते लशुनस्य पूरकं समग्रं च/वा एल्डीएल् कोलेस्ट्रोलं दश-पञ्चदशप्रतिशतपर्यन्तं न्यूनयति इति दृश्यते। 

मानवअध्ययनेषु अपि लशुनस्य पूरकं उच्चरक्तचापे जनानां रक्तचापे महत्त्वपूर्णं न्यूनतां जनयति इति प्राप्तम्। 

एकस्मिन अध्ययनं, तत् रक्तचापनिरोधकऔषधस्य समं प्रभावं आसीत्।