योगध्यानम्

किं कुन्डलिनी जागरणं वा नाडी जागरणं? कथं तद् गृहस्थे कर्तुं शक्यते च तस्य लाभाः काः?
कुंडलिनी जागरणम् च तथा नाडी जागरणम् योगिक आध्यात्मिकपरम्परासु गाढं सम्बन्धिते अवधारणा अस्ति। उभे प्रवाहं समावहन्ति प्राणः (प्राणशक्ति) शरीरस्य सूक्ष्मऊर्जा नालिकाभ्यां, या नाडयः, जागरणे केन्द्रितः कुंडलिनी ऊर्जा—शक्तिशाली आध्यात्मिकशक्ति या मेरुदण्डस्य मूलस्थले... अधिकं पठतु...
चक्रध्यानं किम्? तस्य लाभाः काः? विस्तारपूर्वकं व्याख्यातुं च गृहस्थले कथं कुर्वीत तद्।
चक्रध्यानम् एषः अभ्यासः समतोल्य संरेख्य च केन्द्रितः अस्ति सप्त प्रमुखाः ऊर्जा केन्द्राः (चक्राः) शरीरस्य भौतिकं, भावनात्मकं, मानसिकं आध्यात्मिकं च स्वास्थ्यं प्रवर्धयितुं। प्रत्येकं चक्रं जीवनस्य, भावनानां, स्वास्थ्यस्य विशेषांशैः सम्बद्धः अस्ति, चक्रध्यानं... अधिकं पठतु...
कः ध्यानप्रकारः वातं पित्तं च कफं च समतोलयितुं उपयुक्तः?
एतानि पादपादेन ध्यानकौशलानि यानि वात, पित्त, कफ दोषानां समतोलं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति: वातदोषसमतोलध्यानम्: शान्तं सुखदं च आसनस्थानं अन्विष्यत। नेत्रयोः संनिवेशं कृत्वा वर्तमानकाले विश्रान्तिं प्राप्नोतु दीर्घश्वासान् गृह्णातु। स्वश्वासस्य प्राकृतिकं लयम् अवलोकयन्... अधिकं पठतु...
शक्तिवर्धनाय योगरूपाणि कानि? चित्रैः सह क्रमशः प्रक्रिया दत्तव्या?
अत्र दश योगरूपाणि दीर्घशक्तिं वर्धयितुं सन्ति। सूर्यनमस्कारः (Surya Namaskar): एषः शरीरस्य ऊष्मां वर्धयितुं अन्येषां योगासनानां च पूर्वतयैव उत्तमः उपायः। सूर्यनमस्कारं कर्तुं, पर्वतासनात् (Talasana) आरभत। प्राणायामेण हस्तान् शीर्षे उन्नयित्वा आकाशं स्पृशतु।... अधिकं पठतु...
उदरवसा न्यूनाय क्रमशः योगकौशलानि कानि?
योगः स्वस्थाहारसहितं नियमितव्यायामेन सह युक्तः चेत् उदरवसा: न्यूनतां कर्तुं प्रभावशाली अभ्यासः स्यात्। अत्र केचन योगासनानि यानि उदरप्रदेशं लक्षयित्वा उदरवसा: न्यूनतां कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति।नावासनम्:पदक्रमः १: मञ्चे उपविष्टः, पादयोः समाने विस्तारः।पदक्रमः २:... अधिकं पठतु...
तन्वन्तराणां, चिन्तानां च विषादस्य च चिकित्सा हेतुं ध्यानकौशलानि कानि?
विपश्यना ध्यानम्: विपश्यना ध्यानं सावधानता च प्रज्ञा च विकासयितुं केन्द्रितं तन्त्रम् अस्ति। एते चरणानि सन्ति: शान्तं स्थानं अन्विष्य स्वपृष्ठं सम्यक् सीद। नेत्रयोः संहरित्वा स्वश्वासे मनः आकर्षय। स्वशरीरेण श्वासस्य आगमनं गमनं... अधिकं पठतु...
संयुक्तवेदनां न्यूनयितुं योगकौशलानि वा व्यायामाः काः सन्ति?
योगः लोकप्रियः व्यायामरूपः यः संयुक्तवेदनां शमयितुं संयुक्तगतिम् च सुधारयितुं शक्नोति। एतेषां भारतीययोगप्रकाराणां किञ्चित् संयुक्तवेदनां शमनाय प्रयोजनीयाः। ताडासनम् (पर्वत मुद्रा): पादयोः समवेतौ सम्यक् स्थित्वा भुजौ पार्श्वे स्थापय। प्राणायामं कुर्वन् भुजौ शीर्षे... अधिकं पठतु...
रोगप्रतिरोधकशक्तिं वर्धयितुं योगासनानि कानि सन्ति तथा तानि क्रमशः कथं कुर्वीत?
एतानि योगासनानि सन्ति यानि प्रतिरक्षा-शक्तिं वर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति च तेषां कृत्यस्य क्रमशः निर्देशाः: ताडासनम् (पर्वतासनम्): पादयोः कूलकस्य सममितिं स्थापयित्वा हस्ताः पार्श्वे स्थापयतु। भारं सम्यक् द्वयोः पादयोः वितर। ऊरुं उद्यम्य मेरुदण्डं... अधिकं पठतु...
मूर्च्छारोगस्य चिकित्सा हेतु योगासनानि कानि सन्ति तथा तानि क्रमशः कथं कुर्वीत?
केवलं योगः मण्डलरोगस्य पूर्णरूपेण चिकित्सा न कर्तुं शक्नोति, तथापि रक्तसञ्चारस्य सुधारं, तनावस्य न्यूनतां, हार्मोनसन्तुलनस्य च पालनं कर्तुं समर्थः, यत् मण्डलरोगनिवारणे साहाय्यं करोति। मण्डलरोगनिवारणाय किञ्चित् योगासनानि एतानि सन्ति: अधोमुखश्वानासनम् (अधोमुखश्वानासनम्)। हस्तजानुभ्याम्... अधिकं पठतु...