परिचयः:
कुटजः, यः कुद अथवा होलार्हेना एण्टिडिसेन्टेरिका इति अपि ज्ञातः, आयुर्वेदे अतीव प्रशंसितः औषधः। तस्य शुद्धिकरणसमतोलनगुणाः प्रसिद्धाः, क्लासिकायां आयुर्वेदग्रन्थेषु पाचनसन्तुलनं आन्तरिकस्वास्थ्यं च रक्षितुम् प्रमुखः औषधः इति उल्लिखितः।
कुटजताडपत्रं स्वाभाविकं कषायशीतलं च, अतः आयुर्वेदरसायनेषु (पुनरुत्थानसिद्धिषु) आवश्यकं अङ्गम्। तद् चूर्णरूपेण कषायरूपेण च विशेषज्ञपर्यवेक्षणे प्रयुज्यते।
मुख्यलाभाः (लाभाः):
- प्राकृतिकसन्तुलनसमर्थनम्: आन्तरिकसामञ्जस्यं धारयितुं पारम्परिकरूपेण उपयोग्यते।
- पाचनस्वास्थ्यं: स्वस्थपाचनतन्त्रस्य समर्थनाय प्रसिद्धः।
- आयुर्वेदिकविषहरौषधिः। शरीरशक्तीनां शुद्ध्यर्थं समतोल्य च प्रयुज्यते।
- शीतलः च कषायः च: पित्तं च कफं च दोषान् स्वाभाविकरूपेण समतोलयति।
- परम्परागतबलवर्धकः: जीवनशक्तिं आन्तरिकस्पष्टतां च वर्धयितुम् मन्यते।
उपयोगविधिः:
- कुटजचूर्णः: अर्धं तः एकं चमसिकं कुटजचूर्णं उष्णजलेन एकवारं द्विवारं वा आयुर्वेदविशेषज्ञस्य निर्देशेन मिश्रयेत्।
- कुटजक्वाथः (कषायः): एकं चमसिकं कुटजचूर्णं द्वे कप्पे जलस्य अर्धं यावत् पच्यताम्। छन्नं कृत्वा मार्गदर्शनं कृत्वा पिबेत्।
- संयोगोपयोगः: आयुर्वेदसङ्ग्रहेषु सामान्यतया बिल्व, नागर्मोथा, अथवा मुष्टक सह प्रयुज्यते।
⚠️ आन्तरिकोपयोगाय सदा आयुर्वेदचिकित्सकं परामर्शयतु।
परम्परागतः आयुर्वेदिकः दृष्टिकोणः:
आयुर्वेदे कुटजः कषायरसः (कषायस्वादु) च शीतवीर्यः (शीतलस्वभावः) इति वर्णितः। स पित्तं च कफं च दोषान् सम्यक् समतोलयति तथा आन्तरिकस्थैर्याय अग्निम् (पाचनाग्नि) च समर्थयति।
प्रश्नोत्तराणि:
प्रश्नः १। कुटजचूर्णः कः?
उत्तरम्: कुटजचूर्णः होलार्हेना एण्टिडिसेन्टेरिकायाः ताडपत्रेण निर्मितः, आयुर्वेदे परम्परया सन्तुलनं च स्वास्थ्यं च रक्षति।
प्रश्नः २। कुटजः प्रतिदिनं गृह्यते किम्?
उत्तरम्: केवलं आयुर्वेदविशेषज्ञस्य पर्यवेक्षणे।
प्रश्नः ३। आयुर्वेदे कुटजचूर्णः कथं प्रयुज्यते?
उत्तरम्: सामान्यतया चूर्ण (चूर्णरूपे) अथवा क्वाथ (कषायरूपे) आन्तरिकसन्तुलनाय प्रयुज्यते।
प्रश्नः ४। कुटजचूर्णः सुरक्षितः किम्?
उत्तरम्: आम्, यदा सम्यक् मात्रया च विशेषज्ञस्य पर्यवेक्षणे च प्रयुज्यते।
प्रश्नः ५। संस्कृते कुटजः किमर्थं वदति?
उत्तरम्: कुटजः इति तस्य अर्थः "यः रक्षति" — तस्य शुद्धिकरणं च समन्वयः च गुणाः सूचयन्।
अन्यनामानि:
कुटजः, कुदः, होलार्हेना एण्टिडिसेन्टेरिका, कुर्चि, वात्सकः, आयुर्वेदिकः औषधचूर्णः
https://www.everayu.com/products/kuda-kutaj-powder-holarrhena-antidysenterica
0 टिप्पणयः