कफदोषस्य समतां स्थापयितुं आयुर्वेदः शरीरमनसयोः प्रोत्साहनं च कर्तुं साधनानि अनुशंसति। एतेषां मध्ये कफदोषस्य समतां स्थापयितुं किञ्चित् आयुर्वेदिकाः औषधाः, चिकित्सा च गृहोपचाराः सन्ति:
आयुर्वेदिकाः औषधाः च चिकित्सा:
-
त्रिकटु: अयं औषधसामग्रीषु अद्रकः, मरिचः, दीर्घमरीचः च सम्मिलन्ति, यैः जठराग्निं च चयापचयं च प्रोत्साह्य कफदोषस्य समतां धारयितुं साहाय्यम्। भोजनपूर्वं उष्णजलसहितं १-२ चमसाः त्रिकटुपिष्टकस्य सेवनं कुर्यात्।
-
पञ्चकर्म: अयं आयुर्वेदिकः शरीरशुद्धिकरणं च पुनरुत्थापनचिकित्सा च, यस्य अन्तर्गताः वमनं (औषधवमनं) च विरेचनं (औषधविरेचनं) च कफस्य अतिशयं शरीरात् निष्कासयन्ति।
-
उद्वर्तनम्: अयं आयुर्वेदिकः शुष्कपिष्टकस्नानः, यस्मिन् हरिद्रादिकानि पिष्टकानि यथा चणकपिष्टकं त्रिफलपिष्टकं च प्रयुज्यते, परिसञ्चारणं प्रोत्साहयति, गुरुत्वं न्यूनयति, शरीरं च प्राणवान् करोति।
-
वाष्पोपचारः: वाष्पस्य श्वासो वा वाष्पस्नानं नालिकाः उद्घाटयति, सन्धिवातं शुद्धयति, च शरीरात् अतिशयं कफं निष्कासयति।
-
अग्निस्तापनम् (जठराग्नेः प्रज्वलनम्): अद्रकं, मरिचं, जीरकं, सरषपं च पाके प्रयोजयित्वा जठराग्निं प्रज्वालय, चयापचयं च प्रोत्साहय।
गृहोपचाराः:
-
उष्णं तिक्तं च आहारः: कफदोषस्य समतां स्थापयितुं उष्णं, लघुं, तिक्तं च आहारं वर्धय। अद्रकं, लशुनं, मरीचं, दालचिनीं, हरिद्रां च भोजनसामग्रीषु समावेश्यताम्।
-
औषधचायाः: अद्रकादीनां उष्णप्रेरकाणां च औषधपुष्पाणां यथा तुलसी, दालचिनी, मेथिका च चायाः पिब। एतेषां चायानां सेवनं कफदोषस्य समतां स्थापयति, जठरं च सुधारयति।
-
नियतं व्यायामः: परिसञ्चारणं प्रोत्साहयितुं, चयापचयं सुधारयितुं, स्थैर्यं च न्यूनयितुं नियमितं शरीरिकव्यायामं कुर्व। धावनं, नृत्यम्, वा वात्सल्ययुक्तानि व्यायामानि योजय।
-
शुष्कमृदुकरणम्: स्नानपूर्वं शुष्कमृदुकरं वृत्ताकारगत्याः त्वचां मृदुता सहितं शोधनं कुर्यात्। एतत् परिसञ्चारणं प्रोत्साहयति, मृतकान् त्वचाकणान् निष्कासयति, शरीरं च प्राणवान् करोति।
-
प्रेरकसारसाम्बन्धिनः तैलानां उपयोगः: नीलगिरी, गुल्मरोज, निम्बूकस्य सारसाम्बन्धिनः तैलानि विसृत्य वा लग्नानि कृत्वा मनोऽनन्दय, इन्द्रियाणि च प्रोत्साहय, कफदोषं च समतां स्थापय।
-
जीवितस्थानस्य गतिमयपरिसरस्य सृष्टिः: तव निवासस्थानं प्रकाशमानं, जीवंतं, च प्राणवान् वर्णैः पूरय। आनन्दप्रदं गन्धं योजय, आनन्दप्रदं सङ्गीतं वादय, च स्वच्छं, अव्यवस्थितं च परिसरं धारय।
-
प्राणायामस्य अभ्यासः: कपालभाति (मस्तकप्रकाशनश्वासः) वा भस्त्रिका (स्फुटनश्वासः) इव प्राणायामान् कुर्वन् शरीरं प्राणवान् कुरु, कफदोषं च समतां स्थापय।
0 टिप्पणयः