पित्तदोषस्य समतां स्थापयितुं आयुर्वेदः जीवनशैलीपरिवर्तनानि, आहारपरिवर्तनानि, औषधोपचाराणि च सिफलयति। एतेषां मध्ये किञ्चित् आयुर्वेदिकाः औषधाः, उपचाराः, गृहोपचाराः च याः पित्तदोषस्य समतां स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति:
आयुर्वेदिकाः औषधाः उपचाराश्च:
-
त्रिफलः: एषः जडीबुट्टीनां संयोजनः पाचनं च विषहरणं च समर्थयति, यत् पित्तदोषस्य समतां स्थापयति। रात्रौ शयने पूर्वं उष्णजलसहितं त्रिफलचूर्णं १-२ चमसाः गृह्णीत।
-
चन्दनासवः: एषः आयुर्वेदिकः औषधः चन्दनं च अन्ये शीतलौषधानि युक्तः यः पित्तेन सह सम्बद्धं उष्णतां शोथं च न्यूनयति। भोजनानन्तरं सममात्रया जलसहितं चन्दनासवस्य २ चमसाः गृह्णीत।
-
शीतलीप्राणायामः: एषः शीतलः श्वासप्रश्वासप्रकारः यत्र मुण्डमूलं मण्डलितजिह्वया प्राणायामः कृतः नासया प्रश्वासः। एषः शरीरं शीतलयति पित्तदोषं च समतां स्थापयति।
-
अभ्यङ्गः (तैलमालिशः): नियमितं नारिकेलतैलं वा सूर्यमुखतैलं यथाशीतलं शरीरं अभ्यङ्गं कुर्यात्। एतत् पित्तदोषं शमयति, मनः शान्तिं ददाति, त्वचां पोषयति च।
-
शिरोधारः: एषः आयुर्वेदिकः उपचारः यत्र तृतीयनेत्रप्रदेशे मस्तके निरन्तरं जडीबुट्टतैलं स्रवति। एषः मनः शमयति, तनावं न्यूनयति, पित्तदोषं च समतां स्थापयति।
गृहोपचाराः:
-
शीतलाहारः: शरीरं शीतलयितुं शमयितुं च खाद्यानि वर्धयेत्। मधुरं, तिक्तं, कषायं च स्वादान् आहारस्य भागं कर्तुम् उचितम्। ताजान् फलं, तरकार्याणि, सम्पूर्णधान्यानि, धन्यकस्य, सौंफस्य, पुदीनस्य च शीतलमसालान् योजयेत्।
-
जलपानं कुर्यात्: दिनस्य सर्वत्र समशीतलं वा शीतलं जलं प्रशस्तं पिबेत्। एतत् उचितं जलसंवर्धनं कुर्यात् शरीरस्य स्वाभाविकं शीतलीकरणं च समर्थयति।
-
जडीबुट्टचायाः: पुदीन, धन्यक, यष्टिमधु, कुमुदिनी इत्यादीनां शीतलौषधानां चायाः पिबेत्। एतेषां चायाः पित्तदोषं समतां स्थापयन्ति मनः शमयन्ति च।
-
कुमारीरसः: प्रातःकाले ताजातन्वं कुमारीरसस्य अल्पमात्रं पानं पाचनतन्त्रं शीतलयितुं शमयितुं च साहाय्यं करोति।
-
पित्तशमकौषधानि: आहारं मध्ये पित्तशमकौषधानि यथा धन्यकं, सौंफं, धन्यकपत्रं, पुदीनं, कुमारीरसं च योजयेत्। एतेषां औषधानां शीतलगुणाः पित्तदोषस्य समतां स्थापयितुं समर्थाः।
-
शीतलसारसतैलानि: चन्दनतैलं, गुलाबतैलं, कुमुदतैलं, चमेली तैलं च प्रसारितुं वा लग्नं कृत्वा शीतलशान्तिपर्यावरणं सृजेत्।
-
तनावनियन्त्रणं अभ्यासः: योग, ध्यानं, गभीरश्वासप्रश्वासव्यायामाः च मनः शमयितुं पित्तदोषं समतां स्थापयितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति।
0 टिप्पणयः