वातदोषस्य समतां स्थापयितुं आयुर्वेदः भूमिमूलकत्वं, उष्णता च, स्थैर्यं च वर्धयितुं नियमं स्वीकरोति। एतेषां किञ्चित् आयुर्वेदिकाः औषधाः, चिकित्सा च, गृहोपचाराः याः वातदोषस्य समतां स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति:
आयुर्वेदिकाः औषधाः च चिकित्सा च:
-
अश्वगन्धा: एषा औषधिः भूमिमूलकशान्तिदायकगुणैः प्रसिद्धा। सा चिन्तां, तनावं च न्यूनयति, समग्रं तन्त्रिकाप्रणाल्याः स्वास्थ्यं च पोषयति। निद्रायाः पूर्वं उष्णदुग्धेन सह अश्वगन्धापिष्टकस्य १-२ चमसाः गृह्णीत।
-
शिरोधारा: एषा आयुर्वेदिकचिकित्सा मस्तकस्य उपरि निरन्तरं उष्णतेलस्य प्रवाहं कृत्वा क्रियते। सा मनःशान्तिं, तनावमोचनं च कुर्यात्, वातदोषं च समतां स्थापयति।
-
अभ्यङ्गः (तेलमालिशः): नियमितं उष्णतिलवणस्य तैलस्य वा वातविशेषस्य औषधीयतेलस्य शरीरं अभ्यङ्गं कुर्यात्। एतत् त्वचां पोषयति, शुष्कतां न्यूनयति, भूमिमूलकत्वं च वर्धयति।
-
नस्यः (नासाग्रसेवनम्): नासाग्रे किञ्चित् उष्णतेलस्य, यथा तिलतेलस्य वा नस्यतेलस्य, बिन्दूनि स्यन्दयित्वा नासापथान् स्नेहयति, वातदोषं च शमयति।
-
बस्तिः (औषधीयवस्ति): बस्तिः आयुर्वेदिकचिकित्सा यत्र औषधीयसारस्यानि तैलानि च गुदनालिकायाम् प्रविश्यन्ते। सा वातदोषस्य समतां स्थापयति, जठरस्य स्वास्थ्यं च पोषयति, शरीरं च पोषयति।
गृहोपचाराः:
-
नियतदिनचर्या: प्रतिदिनं निश्चितकालक्रमेण जागरणं, भोजनं, व्यायामः, विश्रान्तिः, निद्रा च समायोजयित्वा नियमं स्थापयेत्। एतत् वातदोषस्य स्थैर्यं समतां च सृजति।
-
उष्णं पोषकं च आहारः: उष्णं पक्वं च सुलभपाचनं भोजनं वर्धयेत्। घृतं, सूपाः, कूटितशाकाः, पूर्णधान्यानि, अद्रकं, दालचिनीं, जीरकं च इव उष्णतादायकमसालान् समावेश्यताम्।
-
औषधीयचायाः: अद्रकादि, दालचिनी, एला, यष्टिमधु इत्यादि जडिबुट्टानां उष्णतादायकाः चायाः पिबेत्। एताः वातदोषं शमयन्ति भूमिमूलकत्वं च वर्धयन्ति।
-
जलपानं कुर्वीत: दिनस्य सर्वस्मिन् उष्णं वा तिक्तं जलं पिबेत् यत् शरीरस्य जलसंरक्षणं च उष्णता च धारयति। औषधीयचायाः, उष्णं जलं, अद्रकजलं च वरणीयम्।
-
उष्णतेलाभ्यङ्गः: स्वयमेव उष्णतिलवणस्य तैलस्य वा वातविशेषस्य औषधीयतेलस्य अभ्यङ्गं कुर्यात्। समग्रं शरीरं मालिशयेत्, विशेषतया संधिषु शुष्कतायाः स्थलेषु च।
-
योगः सौम्यव्यायामश्च: सौम्यं भूमिमूलकं च योगं, ताईचीं, वा पदयात्रां कुर्वीत। एते तन्त्रिकाप्रणाल्याः शान्तिं, परिसंचरणस्य सुधारं, वातदोषस्य समतां च कुर्वन्ति।
-
शान्तिदायकं वातावरणं सृजेत्: उष्णवर्णानि, मृदुलप्रकाशं, सुखदगन्धान् स्वस्य परिवेष्टयेत्। लवङ्ग, चन्दन, कस्तूरी इव शान्तिदायकानि तैलानि विसारकयन्त्रे वा अभ्यङ्गकाले उपयुज्यन्ताम्।
0 टिप्पणयः