प्रत्येकं दोषप्रकारस्य शरीरस्य पाचनाय स्वगृहीताः औषधाः काः सन्ति?

आयुर्वेदे, दोषाः (वातः, पित्तः, कफः) स्वास्थ्यसम्बद्धेषु विषयेषु, जठरस्य च, विचार्यन्ते। एतेषु दोषप्रकारेषु आधारेण जठरस्य गृहिणः उपायाः एते सन्ति:

वातदोषाय (शीतलता, शुष्कता, चञ्चलता च लक्षणानि):

• आद्रकचायः: ताजान् आद्रकच्छिद्रान् जले उष्णे सिक्त्वा मधुं एकं चमसिकं योजयेत्। आद्रकः जठरप्रेरकः स्यात् तथा वातदोषं शमयति।
• उष्णं पक्वं भोजनं: उष्णं, सम्यक् पक्वं च भोजनं यत् स्थिरीकृत्य पोषकं च स्यात् वातदोषं शमयितुं तद्भक्षयेत्। कच्चान्, शीतलान्, शुष्कान् च भोजनान् त्यजेत्।

पित्तदोषाय (तप्तता, तीव्रता, अम्लता च लक्षणानि):

• धनियामिन्टचूर्णः: ताजान् धनियं, पुदीनपत्राणि, जीरकस्य च एकस्मिन् चुट्कुले, लवणं, निम्बूकस्य रसः च सम्मिश्र्य शीतलः चूर्णः कर्तव्यः। एषः पित्तदोषं सम्यक् कुर्यात् तथा जठरं च सहायति।
• शीतलपेयाः: नारिकेलजलम्, काकडीरसः, कुमारीरसः च इव शीतलानि पेयानि पिबेत् यत् अतिपित्तं शमयन्ति।

कफदोषाय (गुरुत्वं, मन्दता, सन्निवेशनं च लक्षणानि):

• त्रिकटुचूर्णः: समभागेन आद्रकचूर्णं, मरिचं, पिप्पली च मिश्र्यताम्। अर्धचमसिकं एतत् औषधचूर्णं उष्णजलसहितं भोजनात् पूर्वं गृह्यताम् यत् जठरप्रेरकं स्यात् तथा कफसन्निवेशनं च हन्यति।
• उष्णं लघु भोजनं: आद्रकं, दालचिनीं, जीरकं च युक्तं उष्णं भोजनं गृह्यताम् यत् जठरं प्रवर्धयति। गुरुतरं, तैलयुक्तं, शीतलं च भोजनं त्यजेत्।

एते उपायाः सामान्याः सन्ति इति मन्यते। निजदोषविपर्यासं च समग्रस्वास्थ्यस्थितिं च दृष्ट्वा विशेषपरामर्शाय आयुर्वेदाचार्यं सम्प्राप्य मार्गदर्शनं कर्तुं उचितम्।