कः अन्नः प्रत्येकस्य वात, पित्त, कफ दोषशरीरप्रकाराय उपयुक्तः?

आयुर्वेदः प्रतिदोषाय समत्वं च स्वास्थ्यं च प्रोत्साहयितुं विशेषान् आहारनियमान् अनुशंसति। अत्र प्रतिदोषाय उपयुक्तानां खाद्यानां सामान्याः नियमाः सन्ति:

वातशमनाहाराः:

• उष्णानि च पक्वानि खाद्यानि
• सिक्तानि तैलयुक्तानि च खाद्यानि
• मधुरं, आम्लं, लवणं च स्वादाः
• पोषकाणि धान्यानि यथा तण्डुलः, क्विनोआ, जवारः च
• पक्वानि शाकानि यथा शकरकन्दः, गाजरः, तुरङ्गिका च
• स्वस्थकराणि तैलानि यथा घृतं, तिलतैलं, नारिकेलतैलं च
• उष्णपेयाः यथा औषधचायाः, उष्णजलम्
• मात्रासु बदाम् बीजानि च
• मधुरफलानि यथा कदलीफलम्, खर्जूरः, द्राक्षाः च
• दुग्धजन्याः पदार्थाः यथा उष्णदुग्धं, घृतं, ताजा पयः (मात्रासु)

पित्तशमनाहाराः:

• शीतलानि च तृप्तिदायकानि खाद्यानि
• मधुरं, तिक्तं, कषायं च स्वादाः
• ताजा, ऋतुसम्बद्धाः फलानि (सिंत्रफलानि वर्जयेत्)
• हरितपर्णानि शाकानि यथा पालङ्गः, काले, कुक्कुम्बरः च
• शीतलौषधयः मसालाः च यथा धनिया, सौंफः, पुदीना च
• पूर्णधान्यानि यथा बासमतीतण्डुलः, यवः, जवारः च
• शीतलदुग्धजन्याः पदार्थाः यथा दुग्धं, तिलकं, दधि (मात्रासु)
• वनस्पतिजातप्रोटीनानि यथा मसूरः, टोफू, मूंगः च
• शीतलपेयाः यथा नारिकेलजलम्, घृतकुमारीरसः, औषधचायाः च
• स्वस्थकराणि तैलानि यथा घृतं, नारिकेलतैलं, जैतूनतैलं (मात्रासु)

कफशमनाहाराः:

• लघुशुष्कानि च खाद्यानि
• कटु, तिक्त, कषायस्वादाः
• वाष्पयुक्तानि वा अल्पपक्वानि शाकानि यथा शतावरी, ब्रोक्कोली, ब्रसेल्सस्प्राउट्स् च
• तप्तप्रभावयुक्ताः मसालाः औषधयश्च यथा अद्रकः, मरिचः, हरिद्रा च
• पूर्णधान्यानि यथा क्विनोआ, अमरन्थः, फाकः च
• शाकपिण्डानि यथा मसूरः, हरितचणकः, कृष्णमाषः (मात्रासु)
• लघुफलानि यथा सेवफलम्, नाशपातिः, जाम्बूफलानि च
• लघुदुग्धजन्याः पदार्थाः यथा क्षीरणं, अजदुग्धं, अल्पवसामयः दधि (मात्रासु)
• लघुप्रोटीनानि यथा श्वेतमांसपक्षी, मत्स्यः, शुक्लपिण्डः (मात्रासु)
• उष्णपेयाः यथा अद्रकचायाः, उत्तेजकौषधयुक्ताः औषधचायाः च
• स्वल्पं स्वस्थकराणि तैलानि मुख्यतया तिलबीजानि, बदामानि, एवोकाडोः इत्यादीनि