तिलकुट्टिकायुक्तं उष्णं क्षीरं: एकं पात्रं क्षीरं उष्णं कुर्यात् तथा तस्मिन् तिलकुट्टिकापिष्टकस्य एकं चिमूटं योजयेत्। निद्रापूर्वं एतत् पानं मनसः विश्रान्तये निद्रायै च उपकारकं भवति।
अश्वगन्धा चायः: जलं उष्णं कृत्वा अश्वगन्धापिष्टकस्य एकं चमसिकं योजयेत्। किञ्चित्कालं तस्य निषेचनं कृत्वा छन्नं कृत्वा सायं पानं कुर्यात्। अश्वगन्धा शान्तिदायकगुणैः प्रसिद्धा अस्ति, तेन ताणं च चिन्ता च न्यूनतां प्राप्नुवन्ति, उत्तमा निद्रा साध्यते।
जपकमलिका चायः: निद्रापूर्वं जपकमलिका चायं पचेत्। जपकमलिका मृदुशान्तिदायकगुणैः युक्ता अस्ति या शरीरं मनश्च विश्रान्तये साहाय्यं करोति, निद्रां सुलभतया साधयति।
तिलतैलपादमर्दनम्: निद्रायाः पूर्वं तिलतैलं उष्णं कृत्वा पादयोः तल्लिप्य मर्दनं कुर्यात्। तिलतैलपादमर्दनं स्नायुतन्त्रं शान्तये विश्रान्तये च साहाय्यं करोति, उत्तमा निद्रा साध्यते।
शिरोधारा: शिरोधारा आयुर्वेदिकोपचारः यत्र उष्णं तैलं निरन्तरं शिरसि स्रवति। एषा चिकित्सा ताणं चिन्तां च अनिद्रां च निवारयति। शिरोधारायाः सम्यक् व्यवस्थापनाय आयुर्वेदचिकित्सकस्य परामर्शः अनिवार्यः।
0 टिप्पणयः