स्वकृतानि उपचारेषु मृदुमेहस्य कृते

1. एतानां त्रयाणां औषधानां सममात्राणां मिश्रं कुरुत (प्रत्येकस्य १ चमसिकं आरभेत), च तस्य मिश्रस्य ¼ चमसिकं दिने द्वे वा त्रि वारं गृह्णीत। भोजनानन्तरं उष्णेन जलेन सह निगलतु। स्वादार्थं मधु योजयितुं शक्यते।

2. सामान्यगृहस्थौषधानैः कृतं सहायकं चायं जिरकधन्यसौफचायः। प्रतिप्राहणे एतानां त्रयाणां बीजानां ⅓ चमसिकं उष्णे जले दश निमेषपर्यन्तं मिष्टं कृत्वा छन्नं कुरुत, ततः पिबेत। एतां चायं दिने त्रिवारं प्रयोजयेत्।

3. मृदुका कृमिनाशकस्य लेपः

एतानि त्रयः लेपाः यानि गृहात् कृत्वा त्वच्याः उपरि लग्नानि कर्तुं शक्यन्ते।

ते मृदुकानां न्यूनतां कर्तुं प्रभाविनः स्युः।

अ. चणकस्य चूर्णस्य १ चमसिकं यथेष्टं जलेन मिश्र्य लेपं कृत्वा तेन मुखं स्नात्वा ततः निम्नलिखितं किञ्चित् प्रयोजयेत्।

आ. बदामचूर्णं अल्पेन जलेन मिश्र्य लेपं कृत्वा मुखे स्थापयेत्। अर्धघण्टपर्यन्तं शुष्कं स्थापयित्वा ततः स्नात्वा त्यजेत्। (बदामचूर्णं स्वयमेव कफिकोष्ठकं वा कषाययन्त्रेण सज्जीकर्तुं शक्यते।)

इ. चन्दनहरिद्राचूर्णयोः मिश्रितं पिष्टं अजस्य क्षीरसहितं त्वचायाः कृते औषधं। हरिद्राचूर्णस्य ¼ चमसिकं चन्दनचूर्णस्य ½ चमसिकं योजयित्वा पर्याप्तं अजस्य क्षीरं योजयेत्। एतत् मिश्रं मुखे स्थापयेत्।

4. दिने द्विवारं शुद्धस्य कुम्भीपत्ररसस्य अर्धकपं पानं कर्तुं शक्यते।

5. कोष्ठं शुद्धं धारय। शरीरात् विषान् निष्कासयितुं कोष्ठस्य शुद्धता आवश्यकम्। अमलकीं ½-१ चमसिकं प्रतिदिनं जिह्वायां चूर्णरूपेण गृह्णीत। निद्रापूर्वं गृह्णीत, उष्णेन जलेन सह पिबेत।

6. खरबूजं त्वचायां निद्रासमये रुध्यताम्, रात्रौ तत्रैव स्थापयेत्। तस्य शीतलं पित्तनिरोधकं गुणं मृदुकानां रोगनिवारणाय सहायकम्। त्वचां मृदुं च करोति।

7. श्वासव्यायामः। केवलं वामनासिकया श्वासः ५-१० निमेषपर्यन्तं कृत्वा पित्तं न्यूनं कर्तुं शक्यते। (एतत् चन्द्रश्वास इति कथ्यते, शीतलम्; दक्षिणनासिकया श्वासः सूर्यश्वास इति, उष्णम्।) तुंङ्गिकया दक्षिणनासिकां आवृत्य वामेन सामान्यं श्वासं गृह्णीत। यदि नासिका निवारिता स्यात्, तर्हि बलात् न कर्तव्यं, पश्चात् पुनः प्रयत्नः कर्तव्यः।

8. मुखं विश्रान्तिं ददातु। हस्तयोः स्पन्दनं कृत्वा किंचित् उष्णता सृज्य द्वौ हस्तौ मुखे स्थापयेत्। एतत् मुखमांसपेशीनां विश्रान्तिं ददाति तथा रक्तसंचारं वर्धयति।

9.