निश्चितम्! अत्र केशवृद्धये पञ्चदश आयुर्वेदिक औषधयः सन्ति, यैः सह प्रतिपदम् स्वगृहे कृतानि उपायाः अपि दत्ताः सन्ति:
-
आम्लकम् (भारतीयं नीलफलम्): उपायः - द्वौ तिलकौ आम्लकचूर्णस्य सह नारिकेलतैलं मिलित्वा लेपं कुर्यात्। तं लेपं शिरोमुण्डले केशयोः च स्थापयित्वा त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयेत्, ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
भृङ्गराजः (कपौष्ठिका): उपायः - द्वौ तिलकौ भृङ्गराजचूर्णस्य सह नारिकेलतैलं उष्णीकृत्य तैलं कृष्णवर्णं प्राप्तं यावत् पक्वयेत्। शीतलं कृत्वा तैलं छन्नीकृत्य रात्रौ शिरोमुण्डले मालिशं कुर्यात्। प्रातः केशान् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
ब्राह्मी (मन्दूकपर्णी): उपायः - द्वौ तिलकौ ब्राह्मीचूर्णस्य जलसहितं मिलित्वा लेपं निर्माय शिरोमुण्डले स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
नीमः (निम्बपत्रम्): उपायः - निम्बपत्राणि जले उष्णीकृत्वा शीतलं कृत्वा छन्नीकृत्य तेन शिरोमुण्डलस्नानं कर्तव्यं।
-
मेथिका (मेथीदाना): उपायः - द्वौ तिलकौ मेथीदानेषु रात्रौ जले भिज्यन्ताम्। प्रातः तान् यथाकूटं कृत्वा लेपं निर्माय शिरोमुण्डले स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
शिकाकी (शिकाकीफलानि): उपायः - रात्रौ जलसहितं शिकाकीफलानि भिज्यन्ताम्। तान् यथाकूटं कृत्वा केशेषु स्थापयेत्। ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
जपाकुसुमः (जपाकुसुमपत्राणि): उपायः - जपाकुसुमपुष्पाणि पत्राणि च यथाकूटं कृत्वा लेपं निर्माय नारिकेलतैलं वा दधि च सह मिलित्वा शिरोमुण्डले केशयोः च स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
त्रिफलं: उपायः - द्वौ तिलकौ त्रिफलचूर्णस्य रात्रौ जले भिज्यन्ताम्। ततः अर्धपरिमाणं शेषं यावत् पक्वं कृत्वा शीतलं कृत्वा छन्नीकृत्य शिरोमुण्डलस्नाने अन्तिमं प्रयोजयेत्।
-
जटामांसी (जटामांसी): उपायः - द्वौ तिलकौ जटामांसीचूर्णस्य सह नारिकेलतैलं मिलित्वा लेपं निर्माय शिरोमुण्डले केशयोः च स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
अश्वगन्धा (अश्वगन्धा): उपायः - द्वौ तिलकौ अश्वगन्धाचूर्णस्य जलसहितं मिलित्वा लेपं निर्माय शिरोमुण्डले स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
कुमारी (कुमारी): उपायः - ताजा कुमारीरसः निष्कास्य प्रत्यक्षं शिरोमुण्डले स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
कपूरकच्छली (कपूरकच्छली): उपायः - द्वौ तिलकौ कपूरकच्छलीचूर्णस्य दधि सह मिलित्वा लेपं निर्माय शिरोमुण्डले केशयोः च स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
जपः (जपपत्रम्): उपायः - जपपत्राणि नारिकेलतैलसहितं उष्णीकृत्वा तैलं कृष्णवर्णं प्राप्तं यावत् पक्वयेत्। ततः तैलं छन्नीकृत्वा रात्रौ शिरोमुण्डले मालिशं कुर्यात्। प्रातः केशान् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
नागर्मोथा (नागर्मोथा): उपायः - द्वौ तिलकौ नागर्मोथाचूर्णस्य जलसहितं मिलित्वा लेपं निर्माय शिरोमुण्डले स्थापयेत्। त्रिंशत् निमेषपर्यन्तं स्थापयित्वा ततः सम्यक् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
-
भृङ्गराजः (भृङ्गराजपत्रम्): उपायः - भृङ्गराजपत्राणि नारिकेलतैलसहितं उष्णीकृत्वा तैलं कृष्णवर्णं प्राप्तं यावत् पक्वयेत्। ततः तैलं छन्नीकृत्वा रात्रौ शिरोमुण्डले मालिशं कुर्यात्। प्रातः केशान् स्नात्वा शुद्धीकुर्यात्।
यदा किञ्चिद् नूतनं द्रव्यं शिरोमुण्डले प्रयोजयेत् तदा तस्य प्रति त्वं न संवेदनशीलः वा इति परीक्षां कर्तुं विस्मर्तव्यं न। आयुर्वेदिकोपायैः केशवृद्धये नियमितता च धैर्यं च आवश्यकं। आयुर्वेदेन स्वाभाविकेन केशपालने रमणीयं यात्रां कुर्वीत!
0 टिप्पणयः