आयुर्वेदः, भारतस्य पारम्परिकः चिकित्सापद्धतिः, तनावनिवारणाय बहूनि उपायान् ददाति। एते उपायाः प्राकृतिकैः साधनैः मनसः शरीरस्य च समतोलं पुनः स्थापयितुं केन्द्रिताः सन्ति। एतेषु किञ्चित् आयुर्वेदिकाः औषधयः स्वगृहिणः च उपायाः याः तनावं शमयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति, एतानि सन्ति:
तनावनिवारणाय आयुर्वेदिकाः औषधयः:
-
अश्वगन्धा (Withania somnifera): एषा एकः अनुकूलकः औषधीयः वनस्पतिः या तनावं, चिन्तां च न्यूनयितुं साहाय्यं करोति तथा समग्रं स्वास्थ्यं वर्धयति। सा क्याप्सूल्, चूर्णरूपेण वा द्रवसाररूपेण लभ्यते।
-
ब्राह्मी (Bacopa monnieri): ब्राह्मी मनसः तन्त्रिकाप्रणालिकायाः च शान्तये प्रसिद्धा अस्ति। सा तनावं, चिन्तां च न्यूनयितुं साहाय्यं करोति तथा मानसिकस्पष्टतां वर्धयति। ब्राह्मी क्याप्सूल्, चूर्णं, तैलं च विविधरूपेण लभ्यते।
-
जटामांसी (Nardostachys jatamansi): एषा औषधीयवनस्पतिः मनसि शान्तिप्रदायिनी अस्ति तथा तनावं, चिन्तां निद्राविकारान् च शमयितुं साहाय्यं करोति। जटामांसी क्याप्सूल्, चूर्णं वा आवश्यकतेलरूपेण लभ्यते।
-
शंखपुष्पी (Convolvulus pluricaulis): एषा मनसि शान्तिं दातुं, स्मृतिम् उत्तमां कर्तुं, मानसिकश्रमं च न्यूनयितुं समर्था अस्ति। शंखपुष्पी गोळ्या, सिरप्, चूर्णादीनि च विविधरूपेण लभ्यन्ते।
स्वगृहिणः उपायाः तनावनिवारणाय:
-
ध्यानं दीर्घश्वासोच्छ्वासश्च: ध्यानस्य दीर्घश्वासोच्छ्वासस्य च अभ्यासः मनसि शान्तिं दातुं तनावं च न्यूनयितुं समर्थः। एकं शान्तं स्थानं अन्विष्य, सुखेन उपविश्य, नेत्राणि सम्यक् आवृत्य, स्वश्वासे केन्द्रं कुरु। मन्दं दीर्घं च श्वासं गृह्णीहि तथा मन्दं विसृज।
-
औषधीयचायाः: किञ्चित् औषधीयचायाः यथा कामोमाइल्, लवण्डर्, पवित्रतुलसी च शान्तिप्रदाः सन्ति तथा तनावं न्यूनयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति। एतानि चायाः एकं कपं पिबेत् मनसः शरीरस्य च विश्रान्तये।
-
मसालैः सह उष्णं दुग्धं: जायफलस्य दालचिन्याः इलायची चिमूटिका सह एकं कपं उष्णं दुग्धं सुखदं भवति विश्रान्तिं च वर्धयति। स्वादवर्धनार्थं मधु एकं चमसः अपि योजयितुं शक्यते।
-
सुगन्धोपचारः: लवण्डर्, गुलाबः, यलङ्ग्-यलङ्ग् इत्यादीनि आवश्यकतेलानि दिफ्यूजर् मध्ये वा वाहकतेलेन सह मिश्र्य मन्दं मस्तकं, गर्दनं, कलाईश्च मालिशं कुर्यात्। एते सुगन्धाः मनसि शान्तिं दातुं तनावं च शमयितुं समर्थाः सन्ति।
-
नियतं व्यायामः: योगः, पदयात्रा, नृत्यम् इत्यादीनि नियमितानि शरीरिकक्रियाः शरीरस्य स्वाभाविकान् मूड्-बूस्टर् एन्डोर्फिन् विमोचयित्वा तनावं न्यूनयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति।
0 टिप्पणयः