आयुर्वेदः, प्राचीनः भारतीयः चिकित्सापद्धतिः, विविधोपयोगिनः बहूनि औषधीयवनस्पतीनाम् समाहारं वहति। यद्यपि सर्वाणि अज्ञातानि आयुर्वेदिकानि औषधीयवनस्पतीनाम् तेषां च उपयोगानां विवरणं कर्तुं क्लिष्टं, तत्र किञ्चित् अल्पज्ञातानि वनस्पतीनाम् तेषां च उपयोगाः तथा विभिन्नरोगाणां स्वगृहं उपचाराः प्रस्तुताः सन्ति:
-
अश्वगन्धा (Withania somnifera):
- उपयोगाः: अश्वगन्धा तस्य अनुकूलनशक्त्या प्रसिद्धा यया शरीरं तनावेन सहनं कर्तुं समर्थं भवति। सा ऊर्जा वृद्धये, बुद्धिवर्धनाय, प्रतिरक्षा-शक्तेः वृद्धये, च समग्रसुखाय च प्रयुज्यते।
- स्वगृहोपचारः: अश्वगन्धापिष्टं एकं चमसिकं उष्णदुग्धेन सह मधुचूर्णेन च मिश्र्य रात्रौ निद्रापूर्वं सेवनं कृत्वा विश्रान्तिं च निद्रां च सुधारयेत्।
-
शतावरी (Asparagus racemosus):
- उपयोगाः: शतावरी स्त्रीजननतन्त्रस्य टोनिकरूपेण प्रसिद्धा। सा हार्मोनसन्तुलनं समर्थयति, प्रजननशक्तिं वर्धयति, स्तन्यपानमातृभ्यः स्तन्यस्रावं प्रोत्साहयति, च रजोनिवृत्तिलक्षणानां व्यवस्थापनं करोति।
- स्वगृहोपचारः: शतावरीमूलचूर्णं जलं मध्ये उष्णं कृत्वा तस्य सारा निष्कास्य द्विवारं सेवनं कृत्वा जननस्वास्थ्यं पोषयेत्।
-
गुडूची (Tinospora cordifolia):
- उपयोगाः: गुडूची प्रतिरक्षा-समायोजनशक्त्या मूल्यवान्। सा प्रतिरक्षा-तन्त्रं दृढीकुर्यात्, शरीरं विषहरति, एलर्जी-व्यवस्थापनं सहायति, च यकृत्-स्वास्थ्यं पोषयति।
- स्वगृहोपचारः: गुडूचीमूलचूर्णं जलं मध्ये उष्णं कृत्वा तस्य चायं निर्माय नियमितं सेवनं कृत्वा प्रतिरक्षा-वृद्धिं कुर्यात्।
-
कुटकी (Picrorhiza kurroa):
- उपयोगाः: कुटकी यकृत्-स्वास्थ्याय शक्तिमती। सा यकृत्क्रियाम् समर्थयति, विषहरणं सहायति, पाचनं सुधारयति, च पित्तरोगाणां यथा पाण्डुता, स्थूलयकृत्-रोगस्य च व्यवस्थापनं करोति।
- स्वगृहोपचारः: कुटकीचूर्णं मधुना सह मिश्र्य द्विवारं सेवनं कृत्वा यकृत्-स्वास्थ्यं पोषयेत्।
-
ब्राह्मी (Bacopa monnieri):
- उपयोगाः: ब्राह्मी मस्तिष्कवर्धकगुणैः प्रसिद्धा। सा स्मृतिम् वृद्धयति, बुद्धिवर्धनं करोति, तनावं च चिन्तां च न्यूनयति, च मानसिकस्पष्टतां वर्धयति।
- स्वगृहोपचारः: ब्राह्मीपत्राणि नारिकेलतेले निमज्ज्य ब्राह्मीतेलम् निर्माय नियमितं शिरसि मालिशं कृत्वा केशपोषणं विश्रान्तिं च प्रोत्साहयेत्।
-
मञ्जिष्ठा (Rubia cordifolia):
- उपयोगाः: मञ्जिष्ठा त्वक्-स्वास्थ्याय शक्तिमती। सा रक्तं विषहरति, स्वच्छं स्वस्थं च त्वक्-प्रदानं करोति, च मृदुका, पित्तिका, च छिद्ररोगाणां व्यवस्थापनं सहायति।
- स्वगृहोपचारः: मञ्जिष्ठामूलचूर्णं जलं च मिश्र्य लेपनं कृत्वा प्रभावितेषु त्वक्-स्थलेषु १५-२० निमेषपर्यन्तं स्थाप्य पश्चात् स्नानं कृत्वा शुद्धिं कुर्यात्।
-
त्रिफला:
- उपयोगाः: त्रिफला अमलकी, हरितकी, बिभीतकी इति त्रयाणां फलं संयोजनम् अस्ति, आयुर्वेदे अतीव पूज्यते। सा पाचनं सहायति, विषहरणं समर्थयति, मलविसर्जनं सुधारयति, च समग्रं पाचनस्वास्थ्यं रक्षति।
- स्वगृहोपचारः: त्रिफलाचूर्णं उष्णजले मिश्र्य रात्रौ निद्रापूर्वं सेवनं कृत्वा स्वस्थं पाचनं प्रोत्साहयेत्।
स्मरन्तु, कश्चन अज्ञातः आयुर्वेदिकः औषधीयवनस्पती वा नूतनः उपचारः आरभ्य पूर्वं अर्हतायाः आयुर्वेदाचार्यस्य वा चिकित्सकस्य परामर्शः अनिवार्यः, विशेषतः यदि पूर्वरोगाः सन्ति वा औषधाः गृह्णीयन्ते चेत्। ते तव विशेषेण आवश्यकतानुसारं वैयक्तिकमार्गदर्शनं दास्यन्ति च औषधीनां सम्यक् उपयोगं सुनिश्चितयिष्यन्ति।
0 टिप्पणयः